معقول بالعرض وىاند و معقول بالذات آن حقيقت معقوله است كه در صعق وجود نفس ناطقه و در متن ذات و رتبه و درجهء او با او متحقّق است و مندكّ در وجود او است كه وجود معقول بالذات همان وجود نفس است مگر اينكه موجودات خارجى ، مراتب وجود و شئون نفس گردند ، ولى اين مطلب اعلى و ارفع از مطلب اتّحاد مدرك به مدرك است اگرچه در عين حال اتّحاد مدرك به مدرك است مطلقا ، فافهم . و چون صورت علميّهء معقولات بالذات وجود واقعى آن همان وجود او براى نفس و بلكه عين ذات نفس و شأنى از شئون او است هيچ امتياز و جدايى در ميانشان نبود و دوئيّت به كلّى از بين مىرود . پس اين صورت معقوله كه علم است مثل خود نفس عاقله مجرّد و غير محسوس است و قائم به مادّه و جسم نيست . « العلم بالأمر الخارج عن ذات العالم هو كالعلم بذات العالم و بما فى ذاته فلا يتحقّق الّا بالاتّحاد بالمعلوم و الاستكمال به بأن يكون العالم فى نفسه ناقصا من جهة هذا العلم فيصير تامّا بالمعلوم فيكون نسبته اليه نسبة القوّة الى الفعل و نسبة النقص الى الكمال فكأنّه يرتقى من وجود الى وجود أعلى منه . و هذا أيضا من الأسرار و الغوامض الّتى لا يمسّها الّا المطهّرون » . « 1 » قوله ( قدّه ) : « و اذا علمت الحال فى الصورة المعقولة هكذا - الى قوله : متّحد الوجود مع الجوهر الحاسّ بالفعل » . چنان كه در فوق تذكّر داده‌ايم عبارت « اسفار » تاكنون فقط در اتّحاد عاقل به معقول بود و اكنون در اتّحاد حاسّ به محسوس سخن مىگويد . و طريق استدلال اين همچون طريق استدلال آن است به بيانى كه در قبل گفته‌ايم . و ثانيا در اينجا به توضيح و تفسير آن مىپردازيم : مفروض و موضوع اين است كه صورت محسوسه‌اى داريم چنان كه جوهر حاسّى . محسوس آن صورت شىء است كه بالفعل براى نفس حاصل شده است

--> ( 1 ) - « عين اليقين » الفيض ( قده ) ص 250 .